سفری در جهان کلاه، همراه با استفان جونز

در طول تاریخ، کلاه‌ها نه‌تنها به عنوان پوششی برای محافظت از سر، بلکه نشان‌دهنده‌ی فرهنگ، دین و مذهب و طبقه‌ی اجتماعی افراد بودند. تا جایی که در فرهنگ‌های مختلف از جمله ایران نپوشیدن کلاه نشان‌دهنده‌ی فقر و عدم رعایت نظم و قانون بود.

از تاج‌های سلطنتی تا کلاه‌های خلاقانه‌ی معاصر، این سرپوش‌های به ظاهر ساده حامل نشانه‌هایی از قدرت، هویت و خلاقیت بودند. در میان طراحانی که این میراث بصری را به شکلی نوآورانه بازآفرینی کردند، استفان جونز طراح بریتانیایی کلاه، جایگاه ویژه‌ایی دارد. آثار او سبک آوانگارد را در قالب روایت‌های تاریخی دنبال می‌کند، این همان چیزی است که طراحان بزرگ مانند جان گالیانو برای تکمیل هویت بصری آثار خود به آن نیاز داشتند.

در این مطلب در ابتدا تاریخچه‌ی کوتاهی از کلاه را از زمان ظهور میلینرها بررسی می‌کنیم؛ سپس به استفان جونز و تأثیر او در طراحی کلاه‌ می‌پردازیم؛ هنرمندی که کلاه را نه صرفاً یک اکسسوری، بلکه یک روایت بصری زنده می‌بیند.

تاریخچه‌ کلاه از زمان ظهور میلینرها

کلاه یکی از قدیمی‌ترین اکسسوری‌های مورد استفاده‌ی بشر است و از  همان آغاز تمدن، نقشی فراتر از حفاظت در برابر آب و هوا و اشیاء سخت داشته است.

در مصر و یونان باستان، سرپوش‌ها نشان‌دهنده‌ی جایگاه اجتماعی یا مذهبی بودند. در دوران قرون وسطی و رنسانس، کلاه‌ها به نماد تمایز طبقاتی تبدیل شدند و در قرن‌های 17، 18 و 19 میلادی جزء جدانشدنی استایل روزمره‌ی افراد شدند.

با ورود به قرن بیستم، نقش تزئینی و هویتی کلاه به ویژه در میان زنان، پررنگ‌تر شد.گرچه استفاده از کلاه در دهه‌های اخیر کمرنگ‌تر شده است؛ اما هم‌چنان نقش کاربردی خود را حفظ کرده است. با ظهور طراحانی مانند استفان جونز، کلاه‌ها در دهه‌های معاصر جان تازه‌ای گرفتند و علاوه بر کاربرد، مفهوم نمادین پیدا کردند.

در قرن هجدهم میلادی در اروپا و آمریکا کلاه نقش بسیار مهمی در استایل افراد ایجاد می‌کرد. در این دوران ما شاهد ظهور میلینرها(Milliners) بودیم. میلینر اصطلاحی برای توصیف کلاه‌دوزان است و ریشه در کلمه‌ی میلان(Milan) شهری در ایتالیا دارد، در آن زمان با کیفیت‌ترین کلاه‌ها در شهر میلان در ایتالیا تولید می‌شد.

میلینرها افرادی خلاق بودند که کلاه‌ها را با توجه به استایل شخصی افراد طراحی می‌کردند و با تور، جواهرات و تزئیناتی مانند پَر کلاه‌ها را دیزاین می‌کردند.

در طی قرن 19 و 20 میلادی، کلاه‌دوزان جوان و خلاق بسیاری در دنیا پا به عرصه‌ی مد گذاشتند و در کنار طراحانی مانند کریستین دیور، کوکو شنل و السا اسکیاپارلی آثار خود را به نمایش گذاشتند؛ یکی از این افراد استفان جونز است.

استفان جونز و داستان کلاه‌هایش

استفان جونز طراح کلاه بریتانیایی، متولد سال 1954 در شمال غربی انگلستان است. جونز دوران تحصیل خود را در لیورپول گذرانده و پس از آن در سنت مارتینز لندن تحصیل کرده است.

 او در سال 1980 مغازه‌ی کلاه‌دوزی خود را در قلب لندن افتتاح کرد. جونز پس از بازگشایی مغازه‌اش طولی نکشید که به شهرت دست یافت. از ستارگان راک تا خانواده‌ی سلطنتی مانند پرنسس دایانا و پرنسس ولز از مشتریان مغازه‌ی کلاه‌دوزی استفان جونز بودند.

سبک طراحی استفان جونز باعث می‌شد افراد احساس کنند یک هویت و شخصیت منحصربه‌فرد دارند. او کلاه‌دوزی را جذاب جلوه می‌داد و کلاه‌ها را با متریال غیر معمول تزئین می‌کرد. سبک او با عناصر آوانگارد و سورئال تعریف می‌شود؛ اما همیشه نشانه‌هایی از تکنیک‌های کلاسیک میلینری قرن 18 در دیزاین‌های او دیده می‌شود.

اما طرح‌های جونز تنها به طرح‌های آوانگارد محدود نمی‌شود، بلکه در بین طراحی‌های او دیزاین‌های مینیمال و کلاسیک نیز به چشم می‌خورند که برای استفاده‌ی روزانه مناسب هستند. این باعث می‌شود جونز طیف وسیعی از سلایق را پوشش دهد.

استفان جونز از اشیاء غیرمنتظره الهام می‌گیرد؛ مثلا اسباب‌بازی‌های کودکانه، ظرف غذا، گل‌های خشک و وسایل مکانیکی و آن‌ها را با ظرافت خاص خود به کلاه تبدیل می‌کند.

جونز در میان دیگر طراحان کلاه توانایی نادری در ایجاد تعادل بین فرم‌های فانتزی و کلاسیک دارد. کلاه‌های او جسورانه هستند ولی هرگز بدون منطق، هدف و داستان نیستند. کلاه‌های جونز هنرهایی پوشیدنی(wearable art) هستند.

همکاری‌های استفان جونز با برندهای مد

استفان جونز  4 دهه است که مشغول طراحی کلاه است؛ از همکاری با دیور تا ژان پل گوتیه، کلاه‌هایی که جونز دیزاین کرده مرتباً روی جلد مجلات مهم فشن قرار می‌گیرند. ویترین فروشگاه‎‌های لوکس دنیا و رانوی‌های لوکس‌ترین برندهای دنیا کلاه‌های او را نمایش داده‌اند.

نام‌ برندهای بزرگی در بین همکاری‌های جونز دیده می‌شود؛ مانند کریستین دیور، ری کاوا کوبو، ووین وست وود، تام براون، اسکیاپارلی، مزون مارژلا، و لویی ویتون.

ورود جونز به پاریس با همکاری با ژان پل گوتیه آغاز شد؛ گوتیه اولین برند پاریسی بود که جونز با او همکاری کرد و جونز همکاری‌های خود را با برندهای پاریسی تا حد زیادی مدیون گوتیه است؛ زیرا تا قبل از آن تنها با برندهای انگلیسی همکاری کرده بود.

طولانی‌ترین همکاری جونز با خانه‌ی مد فرانسوی دیور بوده که به مدت 28 سال است که ما کلاه‌های جونز را در شوهای کوتور و Ready to wear این برند می‌بینیم. استفان جونز از زمان ورود جان گالیانو به دیور تا الان در این برند حضور داشته است.

در یک مصاحبه از جونز پرسیدند: ” شما طولانی‌ترین همکاری را با دیور داشتید، نظر شما درباره‌ی این برند چیست؟”

و او پاسخ داد: “کلاه‌ها برای برند دیور خیلی مهم هستند. در سال 1947 هیچ زنی بدون کلاه از خانه خارج نمی‌شد. کریستین دیور، فشن و استایل زنان فرانسوی را تغییر داد، طراحی‌های او یک زن رمانتیک را به نمایش می‌گذاشتند، این همان چیزی بود که گالیانو به محض پیوستن به دیور از آن الهام می‌گرفت. دیور یک میراث بزرگ از خود به جای گذاشت.”

جونز ادامه داد: “کلاه ها بخش جداگانه‌ای از کالکشن هستند، زیرا لباس‌ها ابتدا بدون کلاه نمایش داده می‌شوند و پس از آن کلاه روی مانکن به باقی اجزاء لباس می‌پیوندد. برای من دیور خاص است؛ زیرا تنها خانه‌ی اوت کوتور است که هم‌چنان به‌طور تخصصی کارگاه کلاه‌سازی دارد، کریستین دیور قبل از این‌که طراح لباس باشد، یک طراح کلاه حرفه‌ای بود.”

استفان جونز در مصاحبه‌ای  درباره‌ی جان گالیانو گفت:”چیزی که درباره‌ی جان برای من الهام‌بخش است، نحوه‌ی طراحی اوست، جان در طراحی‌هایش شخصیت یک زن را به تصویر می‌کشد. او در دیزاین‌هایش داستان‌سرایی معرکه‌ای دارد و شما می‌توانید یک پرنسس چینی را ببینید که در ایستگاه قطار و در راه بغداد است و این نشانی از داستان‌پردازی قوی او دارد.”

او هم‌چنین گفت: “یادم می‌آید یک بار از جان پرسیدم چرا به کلاه‌ها اهمیت می‌دهد؟ او پاسخ داد که انتظار همچین سوالی را از من نداشت و به نظرش خنده‌دار آمد. او گفت: چرا نباید به کلاه اهمیت بدهم؟ اولین چیزی که مخاطب از طرح ما می‌بیند کلاه و سرپوش مدل است و اگر کلاه توجه او را جلب کند بقیه‌ی جزئیات لباس هم به چشم او زیبا می‌شود و به دنبال خط ربطی بین کلاه و لباس می‌گردد.”

استفان اضافه کرد: “من و جان رابطه‌ی خیلی نزدیکی با یکدیگر داریم؛ من به عنوان کلاه‌ساز واقعاً قادر به خواندن ذهن او بودم. ما با یکدیگر کلاه‌ها را طراحی می‌کردیم و همه‌ی آن کلاه‌ها چیزی بود که ما باهم به وجود آوردیم.”

اولین دیدار ری کاواکوبو و استفان جونز حدود 30 سال پیش در آلاسکا اتفاق افتاد و در همان دیدار اول همکاری بین استاد کلاه‌سازی و سنت‌شکن ژاپنی اتفاق افتاد که تا امروز ادامه دارد. در سال 2014 ، جونز بسته‌بندی دومین عطر برند کم د گارسون را طراحی کرد؛ عطر ویستریا هستریا(Wisteria Hysteria) در یک بطری اغواکننده که به شکلی مدرن به سبک روکوکو طراحی شده بود و در یک جعبه‌ی مینیاتوری سفید با روکش توری کلاه پوشانده شده بود. این عطر در ماه مارس در موزه‌ی آثار برند کم د گارسون به همراه آرشیوی از همکاری این برند و استفان جونز در سال 1985 به نمایش درآمد.

برند کلاه استفان جونز و طراحی برای سلبریتی‌ها

امروزه بوتیک کلاه‌دوزی استفان جونز و کارگاه او، در نزدیکی اولین بوتیک جونز در سال 1980 واقع شده است.

علاوه بر همکاری با برندهای مختلف و لاین High Fashion و مادل میلینری(Model millinery)، برند استفان جونز دو لاین فروش دفیوژن با قیمت مناسب و طراحی‌های مناسب استفاده‌ی روزانه دارد؛ کلاه‌های زنانه‌ی برند استفان جونز تحت عنوان Miss Jones  و لاین مردانه‌ی این برند  Jones Boy نام دارد.

برند استفان جونز لاین اختصاصی کلاه و سرپوش عروس نیز دارد. نحوه‌ی کار این لاین، عرضه‌ی کالکشن به صورت فصل به فصل نیست؛ بلکه طراحی و تولید اختصاصی و سفارشی برای هر فرد است.

ریحانا و لیدی گاگا از برجسته‌ترین هنرمندانی هستند که جونز با آن‌ها همکاری کرده است.در مت‌گالای 2018 لباس ریحانا توسط جان گالیانو طراحی شد و استفان جونز طراحی کلاه این کاستوم را برعهده داشت.

در افتتاحیه‌ی  المپیک 2024 پاریس، لیدی گاگا با یک لوک به‌یادماندنی از دیور و کلاهی از استفان جونز در مراسم حاضر شد.

جونز درباره‌ی کلاه‌هایی که طراحی می‌کند می‌گوید: “کلاه‌ها محبوب هستند، زیرا آن‌ها حامل یک طلسم هستند و آن طلسم هویت است. مردم کیف و کفش خود را طوری انتخاب می‌کنند که نشان‌دهنده‌ی فردیت آن‌ها باشد و این نمایش هویتی با انتخاب و پوشیدن یک کلاه مناسب به راحتی تکمیل می‌شود.”

نمایشگاه‌های هنری با آثار استفان جونز

در سال 2009 موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن، گلچینی از کلاه‌های استفان جونز را به نمایش گذاشت. این نمایشگاه در سراسر جهان رکورد پربازدیدترین نمایشگاه آثار یک هنرمند را زد و به واسطه‌ی این رکورد، آثار جونز بسیار مشهورتر از قبل شدند.

عکس20 چند نمونه از آثار استفان جونز که در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن سال 2009 به نمایش درآمدند

علاوه بر موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت، آثار جونز در موزه‌های لوور پاریس و متروپولیتن نیویورک هم به نمایش درآمدند. نمایش آثار جونز در گالری و موزه‌های هنری نشان می‌دهد او یک هنرمند ساده نیست؛ بلکه کسی است که فشن و هنر را به خوبی درک کرده و با طراحی و ساخت کلاه‌هایی با ارزش هنری بالا، بار دیگر ثابت کرده مرز بین فشن و هنر یک خط باریک است.

اولین نمایشگاه کلاه در پاریس متعلق به استفان جونز است. این نمایشگاه در اکتبر 2024 در کاخ گیرای پاریس برگزار شده است. نمایشگاهی از 400 قطعه‌ی هنری که 170 مورد از این آثار متعلق به استفان جونز و کلاه‌های معروفش بود. این کلاه‌ها آرشیوی از بهترین طراحی‌های جونز از گذشته تا به حال را شامل می‌شد و به گفته‌ی جونز این نمایشگاه به طور واضح بیانگر پیشرفت او از زمان خروج از لندن و ورود به پاریس است.

این آرشیو تحت عنوان STEPHAN JONES: chapeaux d`artiste تمایل بی حد و حصر این کلاه‌ساز بریتانیایی را برای نشان دادن داستان زندگی‌اش از زمان تحصیل در سنت مارتینز تا تا باز شدن درهای برندهای سطح بالای پاریسی را دارد.

آینده‌ی طراحی کلاه از زبان استفان جونز

استفان جونز در مصاحبه‌ای به سوال “به نظر شما آینده‌ی کلاه در فشن چگونه است؟” این‌گونه پاسخ داد:

” قطعاً کلاه‌هایی که در زمان حال تنها جنبه‌ی تزیئنی دارند، در آینده معنای بیشتری پیدا خواهند کرد؛ زیرا کلاه کم‌کم مانند قبض آب و برق به بخش جدانشدنی زندگی مردم تبدیل می‌شود.”

او ادامه داد: “خیلی‌ها به من می‌گویند مردم دیگر کلاه نمی‌پوشند! ولی من افراد زیادی را می‌بینم که در مترو به سمت محل کار یا در خیابان‌ها و مهمانی‌ها کلاه بر سر دارند. یا حتی افرادی را هم می‌بینم که کلاه آفتاب‌گیر بر سر دارند. پس کلاه هم‌چنان پوشیده می‌شود؛ تنها کاری که لازم است انجام دهیم هماهنگی با زمان است تا بتوانیم کلاه‌های معنادار و خلاقانه خلق کنیم.”

نظر شما درباره‌ی استفان جونز و آینده‌ی طراحی کلاه چیست؟ آیا کلاه‌ها می‌توانند دوباره مانند دهه‌ی 40 و 50 میلادی محبوب باشند؟