فستفشن یا “مد سریع” به تولیدات سریع و ارزان قیمت در صنعت پوشاک گفته میشود که طبق ترندهای زودگذر جهانی با هدف حداکثر سود، تولید میشود.
سریع، کم هزینه و در دسترس!
تاریخچه فست فشن
کلمه فست فشن برای اولین بار در تاریخ ٣١ دسامبر سال ١٩٨٩ توسط نیویورک تایمز برای افتتاح مغازهی zara به کار رفت که در آن، به مدت زمان کوتاه ١٥ روزهی شروع تولید تا ارائه محصول این برند اشاره شده بود.
اما این رویکرد سالها قبل از به وجود آمدن این کلمه با انقلاب صنعتی قرن نوزدهم آغاز شد. قبل از انقلاب صنعتی لباسها به صورت سفارشی و شخصیدوزیشده توسط خیاطهای محلی تهیه میشدند، اما بعد از آن با به وجود آمدن چرخ خیاطیهای برقی در سال ١٩٣٠ تولید لباسها ارزانتر و سریعتر شد؛ همین موضوع منجر به شکلگیری کارخانههای لباس شد. همچنین بین بازهی زمانی ١٩٥٠ تا ١٩٧٠ بعد از جنگ جهانی دوم، نوجوانان به داشتن استایلهای متفاوت علاقهمند شدند و این موضوع تولید پوشاک در سبکهای متفاوت را افزایش داد. وجود بوتیکهای لباس و راهاندازی خط مد آماده توسط افرادی مثل ایوسن لارن نیز بر این روند تأثیرگذار بود. این دوره را میتوان نقطهی شروع فستفشن دانست؛ زمانی که تولید لباس از تولید شخصی فاصله گرفت و به تولید انبوه، جوانپسند، طبق ترندهای روز، زودگذر و سریعالانتشار تبدیل شد.
چرا فست فشن محبوب است؟
فرض کنید شما یک نوجوان هستید که در خانهی پدر و مادرتان زندگی میکنید، درآمدتان هم مختص به پول توجیبیای میشود که از آنها دریافت میکنید؛ اما دوست دارید مانند بقیهی افراد سبک مورد علاقهی خود را با بودجه و امکانات محدودی که دارید تجربه کنید، چه چیزی به کمک شما میآید؟
بله، فستفشن! تولیداتی طبق ترندهای روز جهانی، ارزان و در دسترس که با خرید از برندهای زیرشاخهی آن رضایتمندی فوری و ترشح دوپامین در مغز شما اتفاق میافتد؛ چیزی که باعث میشود شما چند روز دیگر ترغیب شوید تا برای تجربهی دوبارهی آن حس، خریدی دیگر انجام دهید و در نتیجه در چرخهی اعتیاد خرید محصولات فستفشن گیر میافتید. همچنین سادهسازی خرید این محصولات و در دسترس بودن آنها در سایتهای آنلاین اینترنتی، تجربهی راحت و لذتبخشی برای شما پدید میآورد و با تأثیر فضای مجازی و هشتگهایی مثل #get ready with me گروه زیادی از مردم به خصوص نوجوانان که تحت تأثیر بلاگر محبوبشان هستند به خرید از برندهای فستفشن روی میآورند.
برندهای معروف فست فشن
برندهایی که از تولید به مصرف آنها کمتر از ١٥ روز طول میکشد جزو برندهای فستفشن محسوب میشوند. از معروفترین آنها میتوان به zara ، H&M ، Shein و Primark اشاره کرد. برندهایی که تولید محصول بالایی دارند، اما عمدتاً بیکیفیت و یکبارمصرف هستند ، هرچند که zara و H&M به دلیل اعتراضات زیاد چند سال اخیر مردم به فستفشن، رویکردهای متفاوتی را در پیش گرفتهاند؛ برای مثال zara پلتفرم Pre‑Owned را در اروپا برای خرید، تعمیر و اهدای پوشاک دستدوم راهاندازی کرد و H&M با استفاده از مواد بازیافتی در تولیدات خود و با هدف استفادهی کامل از مواد پایدار تا سال ۲۰۳۰، رویکرد خود را به سمت پایداری بیشتر تغییر داده است.
جهان، روزانه به سمت آگاهتر شدن پیش میرود و همین موضوع باعث توقف چرخهی فستفشن در بسیاری از کشورها مثل فرانسه شده و فروش محصولات فستفشن در این کشور ممنوع شده است. مجلس سنای فرانسه در تاریخ ١٠ ژوئن ٢٠٢٥ نسخهی اصلاحشدهی یک قانون دربارهی تنظیم صنعت فستفشن را تصویب کرد که در این قانون، حتی تبلیغات پلتفرمهای چینی فستفشن مثل Shein و Temu ممنوع شده است. هدف این لایحه کاهش تأثیرات زیستمحیطی صنعت نساجی اعلام شده است؛ البته برندهایی مثل zara و H&M شامل این قانون نمیشوند. این لایحه همچنین برای شرکتهایی که قانونهای زیستمحیطی را رعایت نکنند، تا سال ٢٠٣٠ جریمهای ١٠ یورویی به ازای هر لباس تعیین کرده است.
فست فشن و حقوق کارگران
در سال ٢٠١٣ فاجعهای در بنگلادش اعتراضات مردم سراسر جهان را برانگیخت: فرو ریختن ساختمان “رانا پلازا” بر سر ١.١٠٠ کارگر و کشته شدن آنها! این اتفاق خود به معنای کمبود امکانات و جایگاه نامناسب و شرایط نابسامان کاری در برندها و کارخانههای فستفشن بود. علاوه بر ریسک سقوط ساختمان در این کارخانهها، کارگران دائماً در معرض مواد سمی، آتش سوزی، گرمازدگی و تهویهی ناکافی هستند و در مقابل حقوق ناچیزی را دریافت میکنند! بسیاری از کارگران به خصوص کارگران زن از حقوق بسیار پایین حدود ١١٣ دلار در ماه برخوردار هستند که حتی کفاف یک زندگی عادی را هم نمیدهد. همین موضوع باعث شده کارگران برای دریافت دستمزد بیشتر زمان بیشتری را در این کار بگذرانند. این کارگران معمولاً از وجود اتحادیه نیز محروماند و امکان اعتراض به اخراج و قطع دستمزد خود را ندارند؛ اما سازمانهایی مثل Clean Clothes Campaign، Fair Labor Association و FABRIC Act همواره در تلاش برای بازپسگیری حقوق کارگران هستند و با کار اجباری مقابله میکنند.
مزایای فست فشن
از مزایای فستفشن میتوان به قیمت به صرفه و در دسترس بودن آن اشاره کرد، برندهایی مثل Zara و H&M به خریدار این امکان را میدهد که با هزینهی کمتر و درآمد پایین به ترندهای روز دسترسی پیدا کنند. مورد بعدی پاسخ سریع به ترندها است، به طوری که با زنجیره تأمین سریع، این تولیدات ظرف چند هفته یا حتی چند روز در اختیار مصرفکننده قرار میگیرند. این محصولات با تنوع زیاد و گسترده، به افراد با بودجهی محدود و سلیقههای متفاوت اجازهی تجربهی سبکهای مختلف استایل را میدهد. همچنین به دلیل تولیدات انبوه و خرید مکرر مشتریان، چرخهی اقتصادی و سود زیادی برای بازار مد و لباس و فرصت اشتغالزایی قابل توجهی به وجود میآورد که رشد اقتصادی زیادی را به دنبال دارد.
معایب فست فشن
اما این محصولات معایب خاص خودشان را نیز دارند؛ برای مثال استفاده از الیاف و پارچههای ارزانقیمت باعث میشود لباسها دوام کمی داشته باشند و به عبارتی “یکبار مصرف” شوند. از طرف دیگر، فستفشن تأثیر مخربی بر محیط زیست دارد و با انتشار گازهای گلخانهای، وجود پسماند و آلودگی، پارچههای مصنوعیای که میکروپلاستیک آزاد میکنند و استفادهی زیاد آب باعث آلودگی آن میشود. استثمار نیروی کار از دیگر معایب فستفشن است، محیط کاری ناامن و دستمزدهای پایین، ساعت کاری بالا و کمبود امکانات، حتی استفاده از نیروی کار کودک در کشورهایی مثل هند و چین از جمله موارد آن است. همچنین فستفشن باعث سرقت فرهنگی میشود و با کپی کردن طرحهای مستقل بدون پرداخت حق طراح و تولید سریع آن، موازین اخلاقی را زیر پا میگذارد. عرضهی مداوم و با سرعت این محصولات، مصرفکننده را در چرخهی فشار روانیای میاندازد که با گم کردن هویت خود خواستار داشتن تعداد زیادی لباس است که شاید استفادهی چندانی از آنها نکند اما برای خرید آن زیر بار قسط و بدهی برود.
تأثیرات فست فشن بر محیط زیست
صنعت مد مسئول حدود ۱۰٪ از کل انتشار گازهای گلخانهای جهانی است؛ این میزان بیشتر از جابهجاییهای هوایی و دریایی است. شرکت Shein تنها در سه سال، افزایش ۱۷۶٪ انتشار کربن دیاکسید را تجربه کرده و هنوز هم ادعا میکند که تا سال ۲۰۵۰ به انتشار خالص صفر میرسد، اما این اهداف هنوز عملی نشدهاند. صنعت پوشاک دومین مصرفکنندهی بزرگ منابع آب پس از کشاورزی است و حدود ۹۳ تا ۱۰۱ میلیارد متر مکعب آب در سال مصرف میکند! حدود ۲۰٪ فاضلاب صنعتی جهان از صنعت پوشاک میآید و رنگرزی در کشورهایی با مقررات ضعیف، رودخانهها را آلوده میکند. سالانه حدود ۹۲ میلیون تن زبالهی نساجی تولید میشود؛ ۸۵٪ آن دفن یا سوزانده میشود و چرخهی لباسهای یکبارمصرف که به “بپوش و دور بینداز” مشهور است نیز چرخهی تولید ضایعات را تشدید کرده است. تولید منسوجات مثل پنبه نیازمند زمین و آب زیادی است که اغلب منجر به تخریب جنگلها و زیستگاهها میشود. استفاده از کود و سمهای آفتکُش در مزرعههای پنبه نیز باعث آلودگی خاک و هوا میشود.
فست فشن و فرهنگ جهانی
یکی از پیامدهای فستفشن از بین رفتن فرهنگهای پوشش محلی و یکسانسازی سبک پوششی مردم جهان است. همین موضوع باعث شده که مردم در سراسر جهان شبیه به هم لباس بپوشند و هیچ چیز آنها را از یکدیگر متمایز نسازد. رسانههای اجتماعی مثل Tik Tok و Instagram هم با وجود اینفلوئنسرها و تشویق و تبلیغ آنها برای خرید لباسهای متنوع باعث به وجود آمدن فرهنگی مخرب شده است که مردم را به سمت مصرفگرایی میکشد. این موضوع میتواند با قرار دادن آگاهی جامع و کامل در اختیار مردم، آنها را به استفاده نکردن از محصولات فستفشن تشویق کند، مثل حمایت از تولیدکنندگان محلی و عوض شدن روند رسانهای و بازگشت به فرهنگ اصیل پوشش در هر کشور.
چگونه به فست فشن نه بگوییم؟
بعد از آگاهی از تمامی این موضوعات به مهمترین سوال میرسیم: چگونه به فستفشن نه بگوییم؟ ما ابتدا باید تفاوت فستفشن و مد اخلاقمدار را بشناسیم و از برندهای “eco friendly” یا همان دوستدار محیط زیست حمایت کنیم. بهتر است به جای تعداد زیادی لباس که در طول زمان دفعات بسیار کمی از آنها استفاده میکنیم و در نهایت دورانداخته میشوند، چند آیتم بادوام و باکیفیت بخریم؛ تا سالهای سال از آنها استفاده کنیم و به محیط زیست هم ضرری نرسانیم. همچنین میتوانیم با خرید از فروشگاههای دستدومفروشی يا استوک، تعمیر لباسهای قدیمی یا بازیافت خلاقانهی آنها و تبدیلشان به آیتمی جدید، به فستفشن نه بگوییم. راه حل دیگر برای دوری از محصولات فستفشن، وقفهای ٧ روزه بین ایدهی خرید و اجرایی کردن آن است، طبق مقالهی “Mastering Impulse Buying: The 7‑Day Rule for Smarter Spending” که در سایت Deccan Chronicle منتشر شده است، اگر شما تنها هفت روز تا خریدتان فاصله بيندازيد، در بیشتر مواقع متوجه میشوید که نیازی به خرید آن محصول نداشتهاید و حالا آگاهانهتر از قبل تصمیم میگیرید.
حالا وقت آن است که به مغازههای کوچک محلی شهرتان که تولید لباس بر عهدهی خودشان است، سری بزنید و چند لباس با کیفیت را با سلیقهی خود و نه طبق ترندهای روز خریداری کنید؛ تا این لباسها سالهای سال برایتان بمانند و با این کار از محیط زیست نیز حمایت کنید.
